Familiesystemen zijn de complexe structuren binnen een familie, die bepalen hoe de interacties en relaties plaatsvinden. Deze systemen hebben een diepgaande invloed hebben op je gedrag, je overtuigingen, je gevoel van eigenwaarde en je relaties.

Hieronder leggen we uit hoe zo’n familiesysteem in elkaar zit en wat je eruit kunt leren.

Wat zijn familiesystemen?

Familiesystemen zijn de structuren binnen gezinnen en families die de relaties en interacties tussen de gezins- of familieleden beschrijven. Dit systeem is gebaseerd op het idee dat elk gezinslid een specifieke rol vervult en dat deze rollen de dynamiek van het gezin als geheel beïnvloeden. De theorie van familiesystemen werd voor het eerst geïntroduceerd door psychiater Murray Bowen in de jaren ’50. Bowen suggereerde dat individuen niet geïsoleerd kunnen worden begrepen, maar dat hun gedrag en psychologische welzijn nauw verbonden zijn met hun familiesysteem. Inmiddels is deze theorie verder uitgebouwd, waaronder door Els van Steijn, die het familiesysteem vergelijkt met een fontein, waarin iedereen een eigen plek in de fontein heeft.

Invloed van familiesystemen

Familiesystemen hebben een diepgaande invloed op ons. De rollen die we in ons gezin aannemen, vormen vaak de basis voor onze identiteit, zelfbeeld en ook de relaties die we met anderen ontwikkelen. Vooral als dit een rol is die eigenlijk niet bij ons hoort, waardoor we de ‘verkeerde’ plek in het familiesysteem aannemen. Iedereen heeft namelijk zijn eigen plek in het systeem: bovenin staan je voorouders, daaronder jouw opa en oma, daaronder jouw ouders, en daaronder jij met je broers en zussen en eventuele miskramen. Daaronder komen jouw eventuele kinderen. Als jij verantwoordelijkheden aanneemt die eigenlijk niet van jou zijn, maar bijvoorbeeld van je ouders, dan kom je op een verkeerde plek in het familiesysteem te staan en raakt iedereen uit balans.

Daarnaast zijn er binnen het gezin ook nog bepaalde rollen die we aan kunnen nemen. De meest bekende rollen binnen familiesystemen zijn de verzorgers, de rebellen, de vredestichters, en de helden.

1. Verzorgers: deze personen nemen vaak de rol op zich van degene die voor anderen zorgt, soms ten koste van hun eigen behoeften.
2. Rebellen: zij zijn vaak degenen die de regels uitdagen en zich verzetten tegen de verwachtingen van het gezin.
3. Vredestichters: deze personen proberen vaak conflicten binnen het gezin te vermijden of te de-escaleren.
4. Helden: dit zijn de gezinsleden die hoge prestaties nastreven om de familie trots te maken en te compenseren voor eventuele disfunctie in het gezin.

Het begrijpen van deze rollen kan je helpen te begrijpen hoe sommige van je patronen, programmeringen en overtuigingen gevormd zijn. Als je bijvoorbeeld de rol van verzorger hebt aangenomen, dan kan het zijn dat je moeite hebt om grenzen te stellen en voor jezelf te kiezen. Als rebel kun je constant op zoek zijn naar conflict of uitdagingen, waardoor je weinig rust ervaart – maar je kunt je ook onbegrepen voelen en moeite hebben me je plek vinden in de maatschappij.

Herkennen van je plek in het familiesysteem

Het is belangrijk om te evalueren of je plek in het familiesysteem ‘klopt’ voor jou. Dat wil zeggen, of je geen verkeerde plek hebt aangenomen of dat je een rol aanneemt die je belemmert in je persoonlijke ontwikkeling en welzijn. Hier zijn enkele signalen dat je plek in het systeem mogelijk niet correct is:

• Voortdurende conflicten: als je regelmatig in conflicten bent met gezinsleden, kan dit erop wijzen dat je rol niet goed aansluit bij je persoonlijke behoeften en waarden.
• Gebrek aan zelfzorg: als je merkt dat je altijd voor anderen zorgt maar zelf uitgeput raakt, is dit een teken dat je rol als verzorger te belastend kan zijn.
• Gevoelens van frustratie of ontevredenheid: voel je je vaak gefrustreerd, niet erkend of ongelukkig in je familie? Dit kan betekenen dat je rol niet bevredigend is of niet past bij wie je werkelijk bent.
• Niet begrepen voelen: als jij je ‘anders’ voelt dan jouw familie, of als een buitenbeentje behandeld wordt, kan dit ook te maken hebben met een verkeerde plek.

Werken aan je plek in het familiesysteem

De grootste stap die we als mensen kunnen zetten is om onze ouders in hun geheel te gaan zien. Niet voor hun gebreken en de dingen die ze ons nooit hebben kunnen geven, en ook niet voor alleen het goede waarbij we een onrealistisch ideaalbeeld van ze vormen. Je ouders zijn mensen in al hun facetten, die ook niet altijd weten hoe het leven moet. Door te erkennen dat jouw ouders niet meer verantwoordelijk zijn voor jouw overleving en dat jij dat ook niet voor hen bent, kun je weer op de juiste plek in je systeem gaan staan. Hierbij is een stukje vergeving belangrijk. Van jouw ouders, maar ook van jezelf voor het aannemen van de verkeerde rol. Wanneer jij jouw ouders laat zijn wie ze zijn, kun jij ook worden wie je bent. Je bent immers 50% je vader en 50% je moeder.

Als jij in jouw gezin een bepaalde rol hebt aangenomen die jou op dit moment nog in de weg zit, dan kun je verschillende stappen zetten om daar mee om te gaan:

1. Zelfbewustzijn ontwikkelen: het eerste wat je kunt doen is meer bewust worden van je rol binnen het gezin en hoe dit je vandaag de dag nog beïnvloedt. Kijk terug op jouw kindertijd en kijk of je bepaalde patronen in jouw leven kunt herkennen die uit deze tijd zouden kunnen zijn voortgevloeid.
2. Communicatie verbeteren: praat, als dat kan, openlijk met je familie over je gevoelens, ontdekkingen en vragen. Goede communicatie kan helpen om misverstanden op te lossen en de gezinsdynamiek te verbeteren.
3. Therapie overwegen: overweeg om in therapie te gaan, bijvoorbeeld gezinstherapie of systeemtherapie. Een therapeut kan je helpen om de gezinsdynamiek beter te begrijpen en gezonde veranderingen door te voeren.
4. Grenzen stellen: leer om gezonde grenzen te stellen. Dit betekent dat je je eigen behoeften erkent en communiceert, en jezelf toestaat om nee te zeggen tegen rollen of taken die je niet wilt of kunt vervullen.
5. Zelfliefde oefenen: zorg goed voor jezelf, zowel fysiek als emotioneel. Misschien heb jij in je familiesysteem het gevoel niet de liefde te hebben ontvangen die je nodig had, en uit zich dit nu in een gebrek aan zelfliefde. Het is dan belangrijk om dit te oefenen en vergroten. Doe dingen waar je van geniet, praat niet negatief over jezelf en geef jezelf tijd, ruimte, begrip, aandacht en geduld.