We dragen allemaal maskers, die ooit zijn ontstaan om onszelf te beschermen. Niet omdat er iets mis was met wie we waren, maar omdat we als kind leerden wat nodig was om ons veilig te voelen in onze omgeving.

De oorsprong van onze maskers

Als kind ben je volledig afhankelijk van je omgeving. Je brein staat open, voelt haarfijn aan wat er nodig is om verbinding te behouden en past zich daarop aan.

Misschien leerde je dat je liefde kreeg door te zorgen voor anderen. Of dat je sterk moest zijn en je emoties moest inslikken. Misschien ontdekte je dat vrolijkheid spanning kon verzachten, of dat perfect presteren rust bracht in een onveilige situatie.

Zo leer je onbewust wie je moet zijn om liefde, aandacht of veiligheid te ervaren. Die manier van zijn wordt een identiteit die je als het ware aantrekt: de helper, de sterke, de vrolijke, de perfecte.

Niet omdat je dit bént, maar omdat het toen werkte.

Van overleving naar automatisme

Wat ooit een slimme overlevingsstrategie was, nestelt zich diep in je onderbewustzijn. Je zenuwstelsel onthoudt: zo blijf ik veilig. En dus blijf je dit patroon herhalen, ook wanneer de oorspronkelijke dreiging allang verdwenen is. Die maskers kleuren hoe jij vandaag de dag relaties aangaat, vriendschappen ervaart en naar jezelf kijkt. Vaak zonder dat je het doorhebt.

Je voelt je misschien verantwoordelijk voor anderen, of je werkt harder dan goed voor je is. Je vermijdt conflicten, stelt geen grenzen of trekt steeds dezelfde type mensen aan. Niet omdat je het verkeerd doet, maar omdat je systeem doet wat het ooit heeft geleerd.

Hetzelfde gezin, een andere uitkomst

Dit verklaart ook waarom kinderen uit hetzelfde gezin tóch zo verschillend kunnen zijn. Je kunt opgroeien met dezelfde ouders, in hetzelfde huis, met dezelfde opvoeding en dezelfde omstandigheden… en alsnog een totaal andere levenshouding ontwikkelen dan je broers of zussen.

Omdat ieder kind de wereld door een eigen lens ervaart.

Wat voor de één overweldigend was, kan voor de ander draaglijk voelen. Waar de één zich aanpast, gaat de ander vechten of terugtrekken. Ieder brein ontwikkelt zijn eigen manier om met spanning, pijn en liefde om te gaan. En zo ontstaan verschillende overlevingsstrategieën en dus verschillende maskers.

De helper

Als je als kind leerde dat je liefde kreeg door voor anderen te zorgen (bijvoorbeeld door een ouder met emotionele problemen), trek je later vaak vrienden aan die jou nodig hebben. Je wordt de ‘helper’, de ‘luisteraar’, maar diep vanbinnen voel je je soms leeg of niet gezien.

De harde werker

Ben je opgegroeid met afwijzing of emotionele afstand, dan kies je vaak voor vriendschappen waarbij je constant je plek moet ‘verdienen’. Je blijft geven, investeren of grenzen verleggen, uit angst dat de ander je verlaat als je dat niet doet.

De controleur

Een kind dat opgroeit met veel controle of kritiek, zoekt later vaak vrienden die óf veel bevestiging geven, óf juist diezelfde controle herhalen. Je trekt dus óf ‘veilige’ types aan die je geruststellen, óf mensen die je oude strijd opnieuw activeren.

De verzorger

Als kind heb je misschien geleerd dat harmonie en rust alleen bewaard blijven als jij zorgt voor de ander. Je ging klusjes doen, regelde dingen, zorgde dat iedereen zich goed voelde – omdat dat de spanning thuis verminderde. In je latere leven uit zich dit vaak in een sterke neiging tot ontzorgen: je neemt verantwoordelijkheid voor anderen, ook als dat ten koste gaat van jezelf. Je bent vaak de ‘stabiele factor’, maar kunt je ook uitgeput of niet gewaardeerd voelen.

De sfeermaker

Als het thuis zwaar of gespannen was, leerde je misschien dat je de stemming kon verbeteren door grappig, vrolijk of creatief te zijn. Je werd de clown, de entertainer of degene die altijd wel iets leuks wist te doen. Later zet je dit patroon vaak voort in vriendschappen of relaties: je voelt je verantwoordelijk voor de sfeer, leidt af van wat zwaar is, en probeert ongemak te verlichten met humor of positiviteit. Maar diep vanbinnen kun je het gevoel hebben dat er geen ruimte is voor jouw eigen pijn of zwaarte.

De perfectieprins(es)

In een onveilige of chaotische gezinssituatie probeer je soms controle te krijgen door perfect te presteren. Als jij maar alles goed doet, zo dacht je misschien, dan komt het vast goed met iedereen. Je gaat presteren, zorgt dat je geen fouten maakt, en houdt je emoties vaak in. In volwassen relaties zie je dit terug in perfectionisme en verantwoordelijkheidsgevoel. Je bent vaak succesvol, maar legt de lat voor jezelf (en soms ook voor anderen) onmenselijk hoog, en je vindt het lastig om kwetsbaar te zijn.

De bliksemafleider

Soms wordt de spanning in een gezin zo groot dat een kind (onbewust) besluit: “Laat mij dan maar de schuld krijgen.” Je gaat rebelleren, gedrag vertonen dat ‘lastig’ is, zodat de aandacht van de werkelijke problemen wordt afgeleid. Zo bescherm je als kind het systeem. Later kan dit leiden tot patronen van opstand, conflicten of juist het aantrekken van drama in relaties. Het destructieve gedrag is dan eigenlijk een roep om gezien te worden in je pijn.

De allesgoedmaker

Je bent als kind misschien heel goed geworden in aanpassen. Je wilde het iedereen naar de zin maken, conflicten vermijden en probeerde de vrede te bewaren door te pleasen. Goedkeuring werd jouw manier om veiligheid te vinden. In vriendschappen of werkrelaties ben je dan vaak de ‘fijne’, makkelijke persoon, maar je eigen grenzen blijven soms onzichtbaar. Je zegt zelden ‘nee’, zelfs als iets niet goed voelt. De angst om afgewezen te worden zit diep.

De bruggenbouwer

Als kind werd je soms (onbewust) in de rol van bemiddelaar of vertrouwenspersoon geplaatst. Je luisterde naar de zorgen van ouders of broers/zussen, en probeerde harmonie te herstellen. Je werd een emotionele steunpilaar. Later trek je vaak mensen aan die op jou leunen voor advies of steun, en je voelt je verantwoordelijk voor de dynamiek tussen anderen. Maar je kunt jezelf verliezen in de problemen van de ander, en je eigen behoeften vergeten.

Bewustwording als begin van vrijheid

Deze maskers zijn geen fouten. Ze zijn wél het bewijs van je intelligentie, je gevoeligheid en je vermogen om te overleven. Maar wat ooit nodig was, kan later beperkend aanvoelen. Bewustwording is daarom geen afwijzing van wie je bent, maar een uitnodiging om te onderzoeken wie je niet langer hoeft te zijn.

Welke rol leef jij nog automatisch?
Welk masker draag je uit gewoonte, niet uit keuze?

En misschien wel de belangrijkste vraag:
wie ben jij, als je jezelf niets meer hoeft te bewijzen, te dragen of te beschermen?